Vol. 33. Núm. 6.
Páginas 309-315 (Junio 2026)

Actualizando la práctica asistencial
Atención Primaria en áreas de deprivación II

María Minué EstiradoaMaribel Valiente GonzálezbCésar Ignacio Montero BorjacGemma Torrell Vallespínd
Doi : https://10.1016/j.fmc.2026.01.004
Opciones
Puntos para una lectura rápida

  • •

    Un centro Deep End adecuadamente dotado no es necesariamente un centro de difícil cobertura.

  • •

    Las políticas para mejorar el reclutamiento y la retención de profesionales funcionan mejor cuando incluyen un conjunto de intervenciones adaptadas al contexto local, siendo los incentivos económicos insuficientes.

  • •

    Es necesario establecer fórmulas de contratación que posibiliten y premien la longitudinalidad individual y colectiva, especialmente en lugares donde se identifica una deriva de huida con recambios sucesivos.

  • •

    La idiosincrasia de los CS, que funcionan como pequeñas unidades asentadas en los barrios, tiene un potencial enorme que muchos ya desarrollan para organizarse de manera creativa, priorizar las necesidades de la población sin atender exclusivamente la demanda y cuidar el propio equipo.

  • •

    El trabajo en áreas deprivadas multiplica la carga cognitiva y afectiva que supone el trabajo de MF. Además de la complejidad médica, somos testigos de la violencia estructural y la injusticia.

  • •

    Es imprescindible un reconocimiento de la complejidad y la carga afectiva del trabajo para proteger la salud mental de las profesionales, pero también para fomentar formas de trabajo más libres y creativas.

Palabras clave
Atención primaria
Deep End
Ley de Cuidados Inversos
Deprivación social
Equidad en salud

Identifíquese

¿Aún no es suscriptor de la revista?

Comprar el acceso al artículo

Comprando el artículo el pdf del mismo podrá ser descargado

Teléfono para incidencias

De lunes a viernes de 9h a 18h (GMT+1) excepto los meses de julio y agosto que será de 9 a 15h

Llamadas desde España 932 415 960
Llamadas desde fuera de España +34 932 415 960
Bibliografía
[1]
D. Butler, D. O’Donovan, J. Johnston, N.D. Hart.
Establishing a Deep End GP group: a scoping review.
BJGP Open., (2022), 6
[2]
G. Watt.
Reflections at the Deep End.
Br J Gen Pract., (2012), 62 pp. 6-7
[3]
G.C. Watt.
Not only scientists, but also responsible citizens.
J R Coll Physicians Lond., (1998), 32 pp. 460-465
[4]
S.W. Mercer, D. Blane, E. Donaghy, D. Henderson, C. Lunan, K. Sweeney.
Health inequalities, multimorbidity and primary care in Scotland.
Future Healthc J., (2023), 10 pp. 219-225
[5]
C. Mitchell, K. Fryer, N. Guess, H. Aminu, B. Jackson, A. Gordon, et al.
Underserved Deep End populations: a critical analysis addressing the power imbalance in research.
Br J Gen Pract., (2023), 73 pp. 326-329
[6]
University of Glasgow. The Scottish Deep End Project [Internet]. Disponible en: https://www.gla.ac.uk/schools/healthwellbeing/research/generalpractice/deepend/international/.
[7]
N.R. Chng, K. Hawkins, B. Fitzpatrick, C.A. O’Donnell, M. Mackenzie, S. Wyke, et al.
Implementing social prescribing in primary care in areas of high socioeconomic deprivation: process evaluation of the ‘Deep End’ community Links Worker Programme.
Br J Gen Pract., (2021), 71 pp. e912-e920
[8]
S. Dhanani, D.N. Blane.
The Deep End GP Pioneer Scheme: a qualitative evaluation.
Aust J Prim Health., (2022), 29 pp. 155-164
[9]
S.W. Mercer, B. Fitzpatrick, L. Grant, N.R. Chng, C.A. O’Donnell, M. Mackenzie, et al.
The Glasgow ‘Deep End’ Links Worker Study Protocol: A Quasi-Experimental Evaluation of a Social Prescribing Intervention for Patients with Complex Needs in Areas of High Socioeconomic Deprivation.
J Comorb., (2017), 7 pp. 1-10
[10]
G. Watt.
On behalf of the Deep End Steering Group. GPs at the Deep End.
Br J Gen Pract., (2011), 61 pp. 66-67
[11]
World Health Organization, pp. 444
[12]
World Health Organization.
Primary health care transformation in Spain: current challenges and opportunities.
WHO Regional Office for Europe, (2023),
[13]
Health and care workforce in Europe: time to act. Copenhagen: World Health Organization, Regional Office for Europe; 2022.
[14]
R. Fisher, P. Dunn, M. Asaria, R. Thorlby.
Comparing general practice in areas of high and low socioeconomic deprivation in England.
The Health Foundation, (2020),
[15]
F. Francis-Oliviero, L. Cambon, J. Wittwer, M. Marmot, F. Alla.
Desafíos teóricos y prácticos del universalismo proporcional: una revisión.
Revista Panamericana de Salud Pública., (2021), 45 pp. 1
[16]
Ministerio de Sanidad. Acuerdo de la comisión de Recursos Humanos del Sistema Nacional de Salud por el que se determinan los criterios mínimos para identificar los puestos de difícil cobertura en Atención Primaria y los incentivos (económicos y no económicos) para la atracción y retención en dichos puestos [Internet]. 2023 mar [citado 10 de diciembre de 2025] p. 4. Disponible en: https://www.sanidad.gob.es/areas/profesionesSanitarias/profesiones/puestosDificilCobertura/docs/Acuerdo_Puestos_Dificil_Cobertura_AP.pdf.
[17]
Bes, Flinterman, González, Batenburg. Recruitment and retention of general practitioners in European medical deserts: a systematic review. RRH [Internet]. 28 de febrero de 2023 [citado 11 Dic 2025]; Disponible en: https://www.rrh.org.au/journal/article/7477.
[18]
L.E. Flinterman, A.I. González-González, L. Seils, J. Bes, M. Ballester, J. Bañeres, et al.
Characteristics of Medical Deserts and Approaches to Mitigate Their Health Workforce Issues: A Scoping Review of Empirical Studies in Western Countries.
Int J Health Policy Manag., (2023), 12 pp. 7454
[19]
K. Dubas-Jakóbczyk, A.I. Gonzalez, A. Domagała, M.P. Astier-Peña, V.C. Vicente, A. Planet, et al.
Medical deserts in Spain-Insights from an international project.
Health Planning & Management., (2024), 39 pp. 708-721
[20]
Zurro AM. Apuntes sobre el desarrollo del modelo de reforma de la atención primaria y comunitaria de los años 80. Atención Primaria Práctica. diciembre de 2022;4:100162.
[21]
S. Minué-Lorenzo.
Para una reforma real de la Atención Primaria conviene desenmascarar a los elefantes.
Atención Primaria., (2024), 56 pp. 103029
[22]
Ministerio de Sanidad. Plan de Acción de Atención Primaria y Comunitaria 2025-2027 [Internet]. 2024 dic. Disponible en: https://www.sanidad.gob.es/eu/areas/calidadAsistencial/estrategias/atencionPrimaria/docs/Plan_de_Accion_de_Atencion_Primaria_y_Comunitaria_2025-2027.pdf.
[23]
J. Mora Martínez, L. Arribas Mir.
El administrativo con el médico de familia.
AMF., (2012), 8 pp. 1074
[24]
C. Coombs, T. Cohen, C. Duddy, K.R. Mahtani, E. Owen, N. Roberts, et al.
Primary care micro-teams: an international systematic review of patient and healthcare professional perspectives.
Br J Gen Pract., (2023), 73 pp. e651-e658
[25]
Espallargues-Carreras M, Castell-Abat C, Salvador-Castell G. Nous perfils professionals a l’atenció primària: revisió ràpida [Internet]. Barcelona: Agència de Qualitat i Avaluació Sanitàries de Catalunya; 2021. Disponible en: https://scientiasalut.gencat.cat/handle/11351/7019.
[26]
M. Sánchez-Amat.
Nuevos perfiles profesionales: tiempo para la reflexión.
Atención Primaria., (2023), 55 pp. 102579
[27]
Institut Català de la Salut. L’ICS presenta la nova Unitat de Mediació de conflictes [Internet]. 2021 [citado 11 Dic 2025]. Disponible en: https://ics.gencat.cat/ca/detall/noticia/CC_UMICS.
[28]
H. Tajfel, J.C. Turner.
The Social Identity Theory of Intergroup Behavior.
0 ed., Psychology Press, pp. 276-293
[29]
D. Anzieu.
2e éd, Dunod,
[30]
Grisard A, Rulot G. El concepto de isomorfismo [Internet]. 2006. Disponible en: https://coachingsistemic.files.wordpress.com/2012/02/el-concepto-de-isomorfismo_grisard_rulot.doc.
[31]
P. Bourdieu.
El sentido práctico. Primera edición de Siglo XXI en España.
Siglo XXI, (2008),
[32]
Lunan C, Burley A, Williamson A. Practical examples of trauma-informed approaches in a general practice setting [Internet]. The Scottish Deep End Project: Resources for Practices. [citado 11 de diciembre de 2025]. Disponible en: https://www.gla.ac.uk/schools/healthwellbeing/research/generalpractice/deepend/resourcesforpractices/.
[33]
I. Heath.
John Berger: ways of learning.
Oxford university press, (2024),
[34]
D. Butler, D. O’Donovan, J. Johnston, N. Hart.
‘Challenging but ultimately rewarding’ - lived experiences of Deep End Northern Ireland GPs: a qualitative study.
Br J Gen Pract., (2024), 74 pp. e797-e804
[35]
M. Cierpka.
Diagnóstico psicodinámico operacionalizado (OPD-2) manual para el diagnóstico, indicación y planificación de la psicoterapia.
Herder, (2008),
[36]
S. Karpman.
Fairy tales and script drama analysis.
Transactional Analysis Bulletin., (1968), 26 pp. 39-43
[37]
I. Heath.
Divided we fail.
Clinical Medicine., (2011), 11 pp. 576-586
[38]
Organización Mundial de la Salud, UNICEF. Declaración de Alma Ata. Alma Ata, URSS: Conferencia Internacional sobre Atención Primaria en Salud; 1978.